Płaszczki (ogończe)

Ogończowate (Dasyatidae), po polsku płaszczki albo ogończe, to rodzina ponad 70 gatunków ryb chrzęstnoszkieletowych o płaskim, rombowatym ciele i szerokich płetwach piersiowych przypominających skrzydła. Każdy gatunek nosi na długim ogonie przynajmniej jeden ostry, ząbkowany, jadowity kolec, który po zgubieniu odrasta. Najbardziej znana z nich to ogończa amerykańska (Hypanus americanus, dawniej Dasyatis americana), bohaterka karaibskiego Stingray City: samice są znacznie większe od samców (dysk samca do około 67 cm): typowo dorastają do około 150 cm szerokości dysku, a największe notowane okazy sięgają 200 cm i 97 kg. Grzbiet ma mułowo-brązowy lub oliwkowy, spód biały albo kremowy, a otwory oddechowe na wierzchu głowy pozwalają jej oddychać wodą, gdy leży zagrzebana w piasku.

W naturze ogończa amerykańska żeruje głównie o zmierzchu i w nocy: spryskuje dno wodą z pyska albo trzepocze płetwami piersiowymi, żeby wzburzyć piasek i odsłonić ukryte skorupiaki, mięczaki i małe ryby. Zdobycz wykrywa dzięki ampułkom Lorenziniego, receptorom wyczuwającym słabe pola elektryczne nawet całkowicie zagrzebanych zwierząt. Gatunek żyje w zachodnim Atlantyku, od wybrzeży New Jersey po południową Brazylię, w tym na całych Karaibach, zwykle na płytkich piaszczystych dnach i w estuariach. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznaje ją za gatunek bliski zagrożenia (Near Threatened).

Najpewniejsze miejsce na spotkanie to Stingray City na Kajmanach: piaszczysta ławica w płytkim North Sound przy Grand Cayman, gdzie płaszczki od dekad kojarzą dźwięk silnika łodzi z jedzeniem i same podpływają do nurków i snorkelujących. Ruch turystyczny dzieli się na dwie strefy: płytszą, gdzie stoi się w wodzie po pas i snorkeluje, oraz głębszą, dla nurkowania z butlą. Grudzień-kwiecień to sezon najspokojniejszego morza i najlepszej widoczności na całej wyspie, nie sezon samych płaszczek: te dzięki codziennemu dokarmianiu zostają rezydentami na miejscu przez cały rok.

Płaszczki pływają też przy Los Roques w Wenezueli, na płytszych rafach parku narodowego, takich jak Boca del Medio, obok barakud i rekinów nianiek; tropikalny, suchy klimat archipelagu pozwala nurkować tam przez cały rok. Zupełnie inny obrazek czeka na Malediwach: przy Vaavu Atoll w Atolach Centralnych na nocnym nurkowaniu płaszczki żerują po zmroku razem z rekinami niańkami. Ogończa amerykańska w Oceanie Indyjskim w ogóle nie występuje, bo jej zasięg jest wyłącznie zachodnioatlantycki: płaszczka widziana nocą przy Vaavu należy więc do innego gatunku z tej samej rodziny ogończowatych, właściwego wodom indopacyficznym.

Popularność Stingray City ma swoją cenę. Badanie opublikowane w PLOS ONE (Corcoran i współautorzy, 2013) wykazało, że turystyczne dokarmianie odwraca naturalny rytm dobowy płaszczek: w dziczy żerują głównie nocą, a osobniki karmione na Stingray City Sandbar są aktywne w dzień i poruszają się w dużo mniejszym obszarze wokół punktu karmienia. Naukowcy oznakowali tam 164 płaszczki, z czego ponad 80% stanowiły samice trwale związane z tym miejscem.

Kolec u nasady ogona to broń wyłącznie obronna: płaszczka użyje go, gdy poczuje się przyciśnięta, na przykład nadepnięta na płyciźnie. Na świecie odnotowano w sumie 17 udokumentowanych zgonów od kolców ogończowatych, w tym głośną śmierć Steve’a Irwina w 2006 roku u wybrzeży Australii, spowodowaną jednak przez inny gatunek z tej samej rodziny, płaszczkę krótkoogonową, nie przez ogończę amerykańską. Na piaszczystym dnie warto szurać stopami zamiast stawiać je prosto (tak zwany stingray shuffle), żeby spłoszyć zagrzebane zwierzę, zanim się na nie nadepnie; pod wodą wystarczy zachować dystans kilku metrów i nie robić gwałtownych ruchów.